راهنمای جامع تاریخی

تمدن کهن ایران زمین

سفری شگفت‌انگیز در دل بیش از ۵۰۰۰ سال تاریخ، فرهنگ و شکوه یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان؛ از نخستین شهرها کنار رود کارون تا امروز

۵۰۰۰+
سال تمدن
۱۵
سلسله بزرگ
۲۷
میراث جهانی یونسکو

15 دوره تاریخی

۱
پیش از اسلام حدود ۳۲۰۰ تا ۵۳۹ پیش از میلاد

تمدن ایلام

کهن‌ترین تمدن شکل‌گرفته در فلات ایران

ایلامی‌ها نخستین تمدن بزرگ فلات ایران را در جنوب غربی ایران (خوزستان امروزی) پدید آوردند. پایتخت آن‌ها شوش بود و زیگورات چغازنبیل، یکی از مهم‌ترین آثار به‌جای‌مانده از آن‌هاست. آن‌ها خط و نگارش مستقل خود را داشتند و قرن‌ها با سومریان و بابلیان همسایه در تعامل بودند.

دستاوردها
زیگورات چغازنبیلشهر باستانی شوشخط ایلامی
۲
پیش از اسلام حدود ۶۲۵ تا ۵۵۰ پیش از میلاد

امپراتوری ماد

نخستین امپراتوری متحد اقوام ایرانی

مادها، از اقوام آریایی، نخستین امپراتوری ایرانی را پایه‌گذاری کردند و پایتخت آن‌ها هگمتانه (همدان امروزی) بود. آن‌ها در کنار بابلیان، سلطه آشوریان را در هم شکستند و راه را برای ظهور هخامنشیان هموار ساختند. این دوره آغاز یکپارچگی اقوام ایرانی به‌شمار می‌رود.

دستاوردها
هگمتانه (همدان)سقوط آشوریکپارچگی اقوام ایرانی
۳
پیش از اسلام ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد

امپراتوری هخامنشی

بزرگ‌ترین امپراتوری جهان باستان و مهد حقوق بشر

کوروش بزرگ بنیان‌گذار این دودمان، بزرگ‌ترین امپراتوری جهان باستان را پدید آورد که از بالکان تا دره سند امتداد داشت. هخامنشیان با منشور کوروش — کهن‌ترین منشور حقوق بشر — و ساخت تخت جمشید، راه شاهی و سامانه مدیریت متمرکز، الگویی جاودان از حکمرانی خردمندانه برجای گذاشتند.

دستاوردها
منشور کوروشتخت جمشیدراه شاهیباغ‌های معلق
۴
پیش از اسلام ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی

امپراتوری اشکانی

مدافع جاده ابریشم و رقیب روم

اشکانیان نزدیک به پنج سده بر ایران فرمان راندند و در کرانه‌های جاده ابریشم، پلی میان شرق و غرب ساختند. آن‌ها در نبردهای طولانی با امپراتوری روم، از مرزهای ایران دفاع کردند و هنر منحصربه‌فرد خود را در ضرب سکه، سفالگری و موسیقی گسترش دادند.

دستاوردها
جاده ابریشمتیسفون (پایتخت)سواره‌نظام پرهیزگار
۵
پیش از اسلام ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی

امپراتوری ساسانی

رنسانس فرهنگ ایرانی و عصر طلایی زرتشتی

ساسانیان فرهنگ و هنر ایرانی را احیا کردند و زرتشتی را به دین رسمی بدل ساختند. آن‌ها در معماری طاق‌دار، تأسیس نخستین دانشگاه ایران (گندی‌شاپور) و تدوین متن‌های پهلوی پیشگام بودند. طاق کسری در تیسفون نماد شکوه معماری این دوران است.

دستاوردها
طاق کسریدانشگاه گندی‌شاپورنقش رستمادبیات پهلوی
۶
دوران اسلامی قرن ۸ تا ۱۳ میلادی

عصر طلایی علم و خرد

ایران، کانون علم و دانایی جهان

در این دوران، دانشمندان ایرانی بنیان‌های بسیاری از علوم مدرن را پی‌ریزی کردند. خوارزمی جبر را ابداع کرد، ابن‌سینا پزشکی را تدوین نمود و رازی بیماری‌های سرخک و آبله را شناخت. نجوم، ریاضیات، شیمی و فلسفه در ایران شکوفا شد و دانسته‌های آن از طریق جاده‌ها به اروپا رسید.

دستاوردها
جبر خوارزمیقانون طب ابن‌سینانجوم خیامشاهنامه فردوسی
۷
دوران اسلامی قرن ۹ تا ۱۰ میلادی

سامانیان و نهضت ملی ایرانی

احیای زبان و هویت ایرانی

سامانیان، با پایتختی بخارا، سلسله‌ای کاملاً ایرانی بودند که پس از قرن‌ها، زبان و فرهنگ پارسی را دوباره زنده کردند. حمایت آن‌ها از فردوسی و شاعران پارسی‌گوی، باعث شد تا زبان فارسی تا امروز زنده بماند. در این دوران، بخارا و سمرقند به کانون‌های دانش جهان تبدیل شدند.

دستاوردها
احیای زبان فارسیبخارا و سمرقندشعر پارسیضرب سکه
۸
دوران اسلامی قرن ۱۱ تا ۱۲ میلادی

امپراتوری سلجوقیان

عصر آبادانی، معماری و دیوان‌سالاری

سلجوقیان امپراتوری پهناوری از آسیای مرکزی تا آناتولی ساختند و دوره‌ای از آبادانی و ثبات را پدید آوردند. با وزارت توانمندی چون خواجه نظام‌الملک، دیوان‌سالاری منظم و «مدارس نظامیه» را بنیان نهادند که الگوی دانشگاه‌های بزرگ شد. معماری آجری و گنبدسازی در این دوران به اوج رسید.

دستاوردها
مدارس نظامیهگنبد سرخ مراغهمنشور پادشاهیوزارت نظام‌الملک
۹
دوران اسلامی قرن ۱۳ تا ۱۴ میلادی

دوران ایلخانیان

روزگار رصدخانه و گنبد فیروزه‌ای

ایلخانیان پس از یورش مغول، ایران را دوباره آباد کردند و پایتختی تبریز و سلطانیه را برگزیدند. خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانه مراغه را ساخت که بزرگ‌ترین مرکز نجوم زمان خود بود. گنبد سلطانیه با گنبد فیروزه‌ای خود، یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان است.

دستاوردها
رصدخانه مراغهگنبد سلطانیهتاریخ وصافبیمارستان‌های ربعی
۱۰
دوران اسلامی قرن ۱۴ تا ۱۵ میلادی

رنسانس تیموری

عصر طلایی هنر، کتاب‌سازی و نجوم

دوران تیموریان، به‌ویژه در هرات و سمرقند، عصر شکوفایی هنر و دانش بود. نگارگری ایرانی به اوج ظرافت رسید و کتاب‌سازی (تذهیب و خوشنویسی) پیشرفت چشمگیری کرد. رصدخانه اولوغ‌بیگ در سمرقند دقیق‌ترین جدول‌های نجومی زمان خود را ارائه داد.

دستاوردها
رصدخانه اولوغ‌بیگمکتب نگارگری هراتتذهیب و خوشنویسیمعماری سمرقند
۱۱
دوران نوین ۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی

شکوه صفویه

دوران وحدت ملی و نیمفردن اصفهان

صفویان پس از قرن‌ها، ایران را دوباره به کشوری یکپارچه و مستقل بدل کردند و مذهب شیعه را رسمی ساختند. اصفهان به پایتختی انتخاب شد و «میدان نقش جهان»، عالی‌قاپو، مسجد شاه و پل سی‌وسه‌چشم ساخته شدند؛ به‌گونه‌ای که اصفهان را «نصف جهان» خواندند. کاشی‌کاری معرق و فرش ایرانی به اوج رسید.

دستاوردها
میدان نقش جهانعالی‌قاپوپل سی‌وسه‌چشمکاشی‌کاری معرق
۱۲
دوران نوین ۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ میلادی

افشاریان و زندیان

دوران دلاوری‌های نادرشاه و عدالت کریم‌خان

نادرشاه افشار، آخرین فاتح بزرگ شرق، مرزهای ایران را تا هند گسترش داد و تاج طلایی (کوه‌نور) را با خود آورد. پس از او، کریم‌خان زند با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز حکومت کرد و بازار و ارگ کریم‌خان و باغ‌های دل‌انگیز شیراز را ساخت. او هرگز خود را شاه نخواند.

دستاوردها
کلات نادریارگ و بازار کریم‌خانگنبد ملااسماعیلتاج کوه‌نور
۱۳
دوران نوین ۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵ میلادی

دوران قاجار

روزگار اصلاحات، روشنگری و انقلاب مشروطه

دوران قاجار زمان آغاز آموزش نوین، چاپخانه، تلگراف و نخستین سفرهای دانشمندان ایرانی به اروپا بود. مهم‌ترین رویداد این دوره، انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ خورشیدی) بود که اولین قانون اساسی و پارلمان ایران را پدید آورد و اندیشه آزادی و قانون را در میان مردم نهادینه کرد.

دستاوردها
انقلاب مشروطهنخستین قانون اساسیمجلس شورای ملیدربار گُلستان
۱۴
دوران نوین ۱۹۲۵ تا ۱۹۷۹ میلادی

دوران پهلوی

عصر مدرن‌سازی، راه‌آهن و دانشگاه

در این دوره، ایران با سرعت به سوی مدرنیته حرکت کرد. راه‌آهن سراسری، دانشگاه تهران، کارخانه‌های بزرگ و راه‌های一新 ساخته شد. شهرها چهره‌ی تازه‌ای گرفتند و خدمات بهداشتی و آموزشی گسترش یافت. همچنین جنبش ملی‌شدن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق، رویداد بزرگ این دوران بود.

دستاوردها
راه‌آهن سراسریدانشگاه تهرانملی‌شدن نفتآزادی و حقوق زنان
۱۵
دوران نوین ۱۹۷۹ میلادی تا کنون

جمهوری اسلامی تا امروز

ایران معاصر در دل فناوری و فرهنگ

پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، ایران چهره‌ای تازه گرفت و به یکی از کشورهای پیشرو در حوزه‌های فناوری، علوم پایه، سلول‌های بنیادی، نانوتکنولوژی و هوافضا تبدیل شد. در کنار آن، سینمای ایران، ادبیات معاصر و هنر دیجیتال ایرانی در جهان به چشم می‌آیند و میراث چند هزار ساله فرهنگی همچنان زنده است.

دستاوردها
علوم پایه و نانوسلول‌های بنیادیهوافضاسینمای ایران